معرفى دكتر هدايت تاجبخش

 

معرفى دكتر هدايت تاجبخش ( پدر تاكسيدرمى ايران )

 

احتمالا بسيارى از شما حيوانات خشك شده يا تاكسيدرمى شده را بر ديوار منازل يا موزه‌هاى حيات وحش تماشا كرده‌ايد. اما تا به حال فكر كرده‌ايد كه اين مجسمه‌هاى زيبا و به ظاهر واقعى چه مراحلى را طى مى‌ كنند يا اصلا چه كسى آنها را با اين مهارت و هنرمندى به اين صورت در آورده تا سال‌ها همچون شى زينتى در معرض نمايش گذاشته شوند؟

دكتر هدايت تاجبخش از اولين پايه‌گذاران فن تاكسيدرمى در ايران است. وى در سال 1319 در تهران متولد شد و تحصيلات خود را در رشته تاكسيدرمى با درجه دكترى و با موضوع بافت‌شناسى حيوانات وحشى از آمريكا دريافت كرد و هم اكنون در كارگاه تاكسيدرمى موزه طبيعت و حيات وحش ايران واقع در منطقه دارآباد تهران مشغول به كار است.

تاكسيدرمى مركب از دو واژه يونانى تاكسيز (taxis) به معنى آراستن و درما (Derma) به معنى پوست است و در واقع فن و هنرى، در زمينه پوست آرايى، پوست آمايى و دركل مجسمه‌سازى حيوانات مرده يا شكارى به شمار مي‌آيد.

 

نخستين گام‌هاى تاكسيدرمى براى بازسازى پرندگان در قرن هفدهم در هلند صورت گرفته و امروزه قديمى ترين گونه تاكسيدرمى شده موجود يك كرگدن است كه در موزه جانور‌شناسى فلورانس ايتاليا نگهدارى مى ‌شود. در اين تاكسيدرمى جانوران با تشكيل موزه جانور‌شناسى دانشكده كشاورزى كرج و به همت شادروان جلال افشار شكل گرفت.

 

از نيمه دهه 1320 ه.ش به بعد نيز موزه دانشكده علوم دانشگاه تهران (موزه فاطمى) و بخش جانور‌شناسى موسسه تحقيقات آفات و بيمارى‌هاى گياهى از پيشگامان تاكسيدرمى جانوران در ايران و ادامه دهنده راه افشار بودند. بعد از تاسيس سازمان محيط زيست، هدايت تاجبخش در سال 1347 با اتكا به روش‌هاى نوين علمى به اين امر مبادرت كرد و تا به امروز، تنها موسسه مجاز ايران براى انجام تاكسيدرمى حيوانات است. وى كه به اين فن عشق مى ‌ورزد و تمام سعى اش را براى تداوم حرفه‌اى آن در ايران انجام مى ‌دهد ،  دليل روى آوردن خود را به تاكسيدرمى حيوانات چنين بيان مى ‌كند: «توجه به طبيعت و شكار از قديم در خانواده ‌ما وجود داشت و از آنجا كه ما يكى از خاندان‌هاى مربوط به قاجار هستيم، شكار كردن به عنوان تفريح و سرگرمى در ميان افراد خانواده دنبال مى ‌شد. من و برادرم از دوران نوجوانى به همراه پدر و عمويم به شكار مى ‌رفتيم و حيوانات شكارى را خشك مى ‌كرديم تا اينكه به اين فكر افتاديم اين كار را از حالت تفريحى خارج كنيم و به صورت حرفه‌اى در‌آوريم.» و تنها يك مشوق لازم بود تا اين برادران علاقه‌مند به حرفه نه چندان آشنا و پر طرفدار تاكسيدرمى كشيده شوند: «اتفاقا هنگاميكه پدرم در لرستان راهنماى گروه هيات علمى ويليام استريت بود ،  بسيارى از شكارهاى من و برادرم مورد توجه اين هيات 30 نفره قرار گرفت و با حمايت و راهنمايى آنها تشويق شديم به آمريكا برويم ،  دوره‌هاى تاكسيدرمى را فرا بگيريم. سال 1341 همراه برادرم به شيكاگو، سياتل و بعد واشنگتن رفتم و دوره‌هاى مربوط به اين رشته از جمله طراحى ، عكاسى ، مجسمه‌سازى ، آناتومى حيوانات ،  زيست ،  شيمى و ديوراما (اقليم‌سازى) را در موسسه برادران جونس گذراندم.»

تاجبخش كه اكنون استاد دانشگاه آزاد اسلامى است پس از بازگشت به ايران فعاليت جدى خود در اين زمينه را پى گرفت: «سال 1346 به ايران برگشتم و با همكارى كانون شكار وقت شروع به فعاليت كردم تمام حيوانات تاكسيدرمى شده در اين موزه ،  موزه تاريخ طبيعى و پرديسان متعلق به من و دستيارانم است و اكثر اين شكارها را نيز خود من يا دوستانم انجام داده‌ايم.»

 

دستياران استاد معمولا از دانشجويانى هستند كه به صورت كارآموز دوره‌هاى مربوط را فرا مى ‌گيرند و پس از 10- 8 سال به صورت حرفه‌اى به مهارت لازم مى ‌رسند. البته بايد اين نكته را يادآور شد كه رشته تاكسيدرمى فعلا در كشور وجود ندارد و با همت ايشان و همكارانشان، دانشگاه آزاد سعى در تصويب آن در مقطع كارشناسى ارشد دارد و در مقطع كارشناسى نيز دانشجويان دانشكده مهندسى محيط زيست طى دوران تحصيلشان چند واحد را به اين نام مى ‌گذرانند كه اكثر علاقه ‌مندان به اين حرفه از ميان همين دانشجويان هستند.

 

كارگاه تاكسيدرمى قسمتى از موزه حيات وحش ايران و محل فعاليت و كار دكتر تاجبخش است. بازديد‌كنندگان در آنجا با چگونگى فن حفظ و نگهدارى موجودات به صورت غير زنده آشنا مى شوند.

 
همچنين در اين قسمت ساخت ديوراما ما كه شبيه ه‌سازى موجودات تاكسيدرمى شده در محيط زيست طبيعى آنهاست انجام مى ‌شود. اين كارگاه شامل قسمت‌هاى تاكسيدرمى پرندگان ،  پستانداران ،  خزندگان ،  آبزيان، حشرات ،  ماهى‌ها و سخت پوستان است.

 

اگر به اتاق انتهايى اين سالن سرى بزنيد ،  مى ‌توانيد از نزديك چگونگى كار روى حيوانات را تماشا كنيد. ابتدا از بدن حيوان عكس مى ‌گيرند و بعد قسمت‌هاى مختلف بدن جانور را اندازه‌گيرى و مشخصات ظاهری آن را يادداشت مى ‌كنند. پس از جدا كردن پوست از بدن حيوان آن را نمك سود مى ‌كنند تا بهتر نگهدارى شود و در مرحله بعد با استفاده از آب و مواد شيميايى چون نمك ،  سولفات آلومينيوم ،  بى ‌كربنات سديم، فرمالين ، اسيد سولفوريك ، اسيد فرميك و روغن دباغى پوست را براى خشك كردن آماده مى ‌كنند.

   
در آخرين قسمت پوست دباغى شده را روى قالب فايبرگلاس مى ‌چسبانند. البته كار به همين جا ختم نمى ‌شود و خشك كردن كامل حيوانات ،  در زمان‌هاى متفاوتى انجام مى ‌پذيرد. براى مثال پستانداران 4 _ 3 ماه و پرندگان 20 روز زمان لازم دارند تا به صورت نهايى كه شما در ويترين‌ها مى‌بينيد ، در‌آيند. 

             
البته اين نكته را هم نبايد فراموش كنيد كه محل نگهدارى حيوانات تاكسيدرمى شده بايد تميز و ضدعفونى شده باشد و رطوبت و درجه حرارت سالن‌ها بين 25 _ 18 درجه سانتى گراد تنظيم شود تا انقباض و انبساط ناشى از سرما و گرما به پوست حيوانات لطمه‌اى نزند.

 

از ديگر بخش‌هاى جالب كه به همت دكتر هدايت تاجبخش و گروهى از استادان رشته‌هاى ديگر مثل علامه‌جعفرى و دكتر ميثمى (زمين‌شناس) بنا شده ،  سالن زمين ‌شناسى است اين سالن يكى از بخش‌هاى جالب توجه براى نوجوانان و دانش‌آموزانى است كه از موزه بازديد مى ‌كنند. 

                
دكتر تاجبخش زمين شناسى را چنين توضيح مى ‌دهد: «در اين سالن مناظرى از دوران‌هاى مختلف زمين شناسى به صورت ديوراما به نمايش درآمده. با استفاده از نظريه دانشمندان بزرگى چون هابل و انيشتين هشت ديوراما ساختيم و هر قسمت را با آيات قرآنى مربوط به آن دوران تطبيق داديم. مثلا اولين مرحل پيدايش حيات دوره بيگ نبگ است كه جهان از گازهاى مختلف تشكيل شده بود و آن را با اين آيه قرآن تطبيق داديم كه مى ‌فرمايد: «جهان زاده شد كه از گاز و دودى بيش نبود.» در سالن‌هاى مربوط به تاكسيدرمى حيوانات آنچه پس از مدتى توجه بازديد‌كننده‌ها را به خود جلب مى‌كند ،  قفس‌هاى بى ‌شمار پرندگان زنده است ،  كه با آوازهاى خود فضاى سالن را پر كرده‌اند. گويا دكتر تاجبخش دوست ندارد ،  تمام مدت نظاره ‌گر حيوانات مرده باشد ،  و جالب‌تر اينكه حتى در منزل شخصى ‌اش ، هم نمونه‌اى از حيوانات تاكسيدرمى شده ،  نگهدارى نمى ‌كند.

 

http://www.chn.ir/News: خبرگزارى ميراث فرهنگى